Ý tưởng bệnh viện động vật

1. Ý tưởng:

Cho dù bạn nuôi động vật vì mục đích gì thì cũng có lúc động vật bị bệnh. Những khi chúng bị bệnh mà bạn không thể chữa được thì bạn sẽ cầu cứu ai? Những người nuôi chơi đã vậy, những người nuôi làm kinh tế sẽ như thế nào?

Dong vat

Tôi đã từng chứng kiến nhiều nông dân mất cả gia tài khi vật nuôi bị chết. Chắc bạn còn nhớ những trận dịch cúm ở gia cầm, lở mồm long móng ở trâu bò, tai xanh ở heo hay bệnh gan ở tôm … Bệnh viện động vật sẽ qui tụ những người am hiểu, có kinh nghiệm về động vật. Nơi đây giống như một trung tâm nghiên cứu, hỗ trợ người chăn nuôi làm kinh tế thông qua các hoạt động chữa bệnh cho vật nuôi, hướng dẫn, tư vấn loại hình chăn nuôi phù hợp …

Bệnh viện động vật được lập ra với nhiều mục đích mang tính nhân đạo, xã hội và kinh tế. Nó vừa hoạt động vừa chuyển giao kĩ thuật để giúp những ai muốn làm giàu từ chăn nuôi phát triển vững chắc.

Việt Nam là một nước nông nghiệp. Kế sinh nhai của dân ta phần lớn trông đợi vào trồng trọt, chăn nuôi, thế nhưng hiện nay ở nông thôn chưa có một loại hình nào tương tự như bệnh viện động vật hoạt động hiệu quả. Các kĩ sư nông nghiệp ở các trung tâm khuyến nông thì thiếu nhiệt tình, các nhân viên bán hàng ở các đại lí thức ăn, thuốc thú y thì kém hiểu biết … Những nơi sản xuất con giống thì chỉ tập trung vào một hoặc một số loại con giống, và sự hướng dẫn, tư vấn cũng chỉ dừng ở mức độ sơ sài.

Nếu bạn có dịp đến tham quan những đất nước phát triển bạn sẽ nhận ra đường lối chính sách của họ tiến bộ hơn ta rất nhiều. Họ tập trung đầu tư vào những cá nhân, tổ chức giỏi để đi tiên phong. Những cá nhân, tổ chức này có nhiệm vụ hướng đạo nền kinh tế. Những người muốn làm kinh tế đều phải trải qua những lớp tập huấn bắt buộc, chứ không mạnh ai nấy làm như chúng ta.

Chúng ta cứ mãi đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “Vì sao đất nước mình nghèo, dân ta vất vả?”, mà không nhận ra đâu là nguyên nhân sâu xa. Chúng ta chỉ chú ý việc truyền đạt lí thuyết suông trên trường lớp, sách vở mà không hiểu thực tế quan trọng đến nhường nào. Hàng năm biết bao nhiêu kĩ sư, cử nhân ra trường nhưng đầu óc lại thiếu sâu sắc, sâu sát, thực tế, sáng tạo … Chính vì vậy, họ chỉ giỏi nói mà không giỏi làm.

2. Hoàn cảnh khách quan:

“Bệnh viện” động vật hoang dã giữa đại ngàn

(Dân trí) – “Bệnh viện” sẽ tiếp nhận, cứu chữa và phục hồi chức năng hoang dã cho động vật bị thương, bị dính bẫy do con người gây nên. Sau quá trình điu trị và “huấn luyện”, các “bệnh nhân” đặc biệt này sẽ được thả v rừng.

Cấp cứu!

Trung tâm Cứu hộ gấu và Bảo vệ động vật hoang dã nằm trong Vườn Quốc gia (VQG) Cát Tiên, thuộc huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai. Nơi đây được mệnh danh là “bệnh viện” dành cho gấu và động vật hoang dã. Được thành lập và đi vào hoạt động từ năm 2008, đến nay, trung tâm đã cứu chữa và thả về môi trường tự nhiên hàng vạn cá thể động vật hoang dã.

Mỗi khi có động vật bị thương, các cán bộ của trung tâm, y bác sĩ lại vội vã vào ca cấp cứu. “Động vật cũng như con người, khi bị thương sẽ rất đau đớn; nếu mình không cứu chữa kịp thời, cá thể động vật sẽ bị ảnh hưởng đến tính mạng. Bởi vậy, mỗi khi có “bệnh nhân” mình phải thực hiện cấp cứu ngay lập tức”, một cán bộ của trung tâm cho hay.

Bác sĩ thú y Nguyễn Văn Cường, nhân viên quản lí dự án Cứu hộ gấu và bảo vệ động vật hoang dã cho biết, “bệnh viện” tiếp nhận tất cả các loài vật bị bệnh, bị thương tật trên địa bàn các tỉnh miền Đông Nam Bộ. Mỗi khi lực lượng kiểm lâm ở địa bàn các tỉnh lân cận phát hiện động vật bị dính bẫy, bị trúng đạn của thợ săn, họ sẽ chuyển về cho trung tâm tiến hành cấp cứu. Trong đó có nhiều “ca bệnh” rất khó chữa, đòi hỏi người trực tiếp điều trị phải có kinh nghiệm. Theo bác sĩ Cường, nhiều cá thể động vật được đưa về trung tâm trong tình trạng vết thương bị hoại tử, thậm chí có dòi. Đối với những vết thương như vậy, để cứu chữa cho “bệnh nhân” đòi hỏi phải có kinh nghiệm chuyên môn và phải nhẫn nại. “Nếu sơ suất vết thương không những không lành mà có thể bị nhiễm trùng, ảnh hưởng đến tính mạng con vật”.

Cấp cứu để giành giật sự sống cho động vật nhưng đôi lúc các cán bộ của trung tâm lại bị chính “bệnh nhân” của mình tấn công. Nhiều cá thể động vật rất hung hăng, đặc biệt là gấu. Bởi vậy, mỗi khi tiếp nhận ca bệnh, điều trước tiên phải làm là sử dụng các biện pháp bảo hộ, ngăn chặn tối thiểu sự hung hăng của “bệnh nhân”. Một cán bộ cho biết, dù “bệnh nhân” bị thương nặng, có khi kiệt sức vì vết thương nhưng không vì thế mà chủ quan. Nếu phẫu thuật vết thương hoặc thực hiện các biện pháp xét nghiệm, phải sử dụng thuốc gây mê. Đối với gấu hoặc báo, chỉ cần sơ suất là bị tấn công tức khắc.

Gắng hết mình để cứu chữa “bệnh nhân” nhưng không phải ca bệnh nào các bác sĩ cũng thành công. Nhiều “bệnh nhân” bị thương quá nặng, lại được đưa về trung tâm quá muộn nên các cán bộ không thể thực hiện cấp cứu. Những lần như vậy, các bác sỹ chỉ còn cách rửa và thực hiện sát trùng các vết thương để “bệnh nhân” bớt đau đớn trước khi ra đi. Nhiều trường hợp, các bác sĩ phải chích thuốc, làm nhân đạo để giúp “bệnh nhân” sớm kết thúc sự đau đớn.

Đưa “bệnh nhân” về rừng

Sau khi cứu chữa và thực hiện các biện pháp hồi sức, cán bộ Trung tâm Cứu hộ gấu và Bảo vệ động vật hoang dã sẽ tiến hành tập luyện để động vật được khỏe hẳn và sau đó thả về môi trường tự nhiên.

“Trước khi được đưa về trung tâm, các “bệnh nhân” là những cá thể mạnh khỏe, vùng vẫy ở rừng. Bởi vậy, sau khi điều trị lành vết thương, mình phải tập luyện để chúng hồi phục trở lại chức năng hoang dã rồi thả về rừng” – anh Cao Thanh Tùng, nhân viên chăm sóc và phục hồi chức năng cho động vật hoang dã cho biết. Nhiều “bệnh nhân” bị mù mắt, cụt chân, cụt tay … thì sự phục hồi chức năng hoang dã là điều rất khó. Đối với những trường hợp như vậy, cán bộ trung tâm lại phải nuôi dưỡng và tập luyện hàng năm trời”.

…………………………………..

Bệnh viện cho động vật qúi ở Củ Chi

Hàng ngàn động vật hoang dã qúi hiếm đã được Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi cứu sống, nuôi dưỡng và thả về với thiên nhiên.

Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ chi (xã An Nhơn Tây, huyện Củ Chi, TP HCM) ra đời từ năm 2006 do Chi cục Kiểm lâm TP HCM quản lí và Wildlife At Risk (WAR – một tổ chức phi chính phủ) tài trợ hoạt động.

Những số phận bi đát

Tất cả các loài động vật thu giữ từ những vụ buôn bán trái phép đều được đưa về Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi. Hiện tại, nơi đây đang cứu hộ trên 30 loài động vật với tổng cộng 116 cá thể, tất cả đều thuộc danh mục đặc biệt qúi hiếm cần được bảo tồn.

Đưa chúng tôi đi thăm vườn cứu hộ, ông Lê Xuân Lâm, đại diện WAR, chỉ con gấu chó trong khu vực bán hoang dã, nói: “Đây là một trường hợp đặc biệt được cứu hộ thành công. Trước đó, một người dân ở tỉnh Bình Dương nuôi 5 con gấu ngựa để lấy mật. Sau một thời gian nuôi nhốt, một con bị cụt một chân, con khác thì mù một mắt nên đã trao tặng cho trung tâm để cứu hộ. Theo ông Lâm, hai con gấu này đã được cứu sống nhưng vẫn không thể thả về rừng vì chúng sẽ không tự kiếm được thức ăn hoặc bị các loài khác tiêu diệt. “Hiện 2 con gấu này chỉ để nuôi nhằm mục đích bảo tồn và giáo dục là chính” – ông Lâm nói.

Trước đó, bà Trần Thị Ánh Nguyệt (ngụ huyện Củ Chi) cũng bàn giao Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi một con gấu chó nuôi từ năm 1999 nhưng đến nay chỉ được 25 kg. Khi mới nhận về, hàm dưới và chân trước của con gấu đã bị hoại tử, mù hai mắt. “Chúng tôi phải phân công canh chừng con gấu, thậm chí không dám ngủ mới duy trì được cuộc sống cho nó” – anh A Lý, nhân viên cứu hộ, cho biết.

Hầu hết các loài động vật được đưa về Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi đều ở trong tình trạng nguy kịch, có nhiều trường hợp chết trên đường vận chuyển do bị người dân nhốt lâu ngày hoặc dính bẫy nên bị thương nặng. “Nếu không được giải cứu kịp thời thì hàng trăm cá thể động vật qúi hiếm rất khó giữ tính mạng” – ông Lâm cho biết.

Trước đó, một hộ dân cũng trao tặng Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi con vượn má vàng ở trong tình trạng kiệt sức, không tự vận động được do bị nuôi nhốt lâu ngày. “Nay con vượn má vàng đã trở lại bình thường, hiếu động, ham chạy nhảy và đặc biệt không còn sợ hãi như trước đây” – một thành viên trong đội cứu hộ kể.

Gian nan luyện bản năng sinh tồn

Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi được xem như bệnh viện tổng hợp cho thú rừng với đủ các “khoa”. Khi mới đưa về, các loài động vật hoang dã sẽ sống cách li, sau đó được khám bệnh và phân đến từng “khoa”. Thậm chí, có nhiều trường hợp phải “cấp cứu” và phẫu thuật để giữ tính mạng. Con don là một trong những loài động vật qúi hiếm được Đội Kiểm lâm cơ động (Chi cục Kiểm lâm TP HCM) tịch thu trong một vụ buôn bán động vật hoang dã trái phép. Khi mới đưa về, chân của con don bị phân hủy, buộc các bác sĩ thú y phải đưa vào khoa “cấp cứu” rồi tiến hành phẫu thuật cắt bớt phần chân bị hoại tử. Ngoài ra, trung tâm này còn có hàng chục cá thể khác cũng cụt chân, mờ mắt do bị con người nuôi nhốt và khai thác quá sức.

Không chỉ dừng lại ở việc cứu sinh mạng cho những loài thú qúi, các bác sĩ thú y còn luyện tập bản năng sinh tồn cho chúng và khu vực bán hoang dã thu nhỏ là nơi để các loài thú luyện tập. “Nếu chỉ cứu sống mà không tập cho chúng tái nhập cuộc sống hoang dã thì đó là thất bại. Vì vậy, ngoài việc cứu hộ, nuôi dưỡng, nhiệm vụ quan trọng nhất của chúng tôi là tạo cho thú tập quen dần cuộc sống hoang dã, để khi thả về tự nhiên chúng vẫn tồn tại được” – anh A Lý nói.

Theo các nhân viên cứu hộ, những con thú được đưa đến đây từ nhiều vùng khác nhau nhưng có chung số phận là đều trải qua những ngày bị hành hạ, khai thác, rao bán … Mỗi con vật là một số phận, một câu chuyện bi đát. Một con gấu chó sau thời gian nuôi nhốt, bị người dân lấy hết mật và cắt đứt một bàn chân để ngâm rượu … Một số con vật khác thì bị cắt đuôi, nhổ hết lông, thậm chí gần chết thì chủ nuôi mới báo Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi đến tiếp nhận. Thông thường, khi mới được giải cứu, chúng đều rất sợ con người, phải mất một thời gian dài chăm sóc mới trở nên thân thiện hơn.

Cuối năm 2009, Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi tiếp nhận một con gấu chó trong tình trạng nguy kịch do bỏ ăn nhiều ngày. Các thành viên trong đội cứu hộ phải túc trực, ăn, ngủ gần con gấu để tiện theo dõi sức khỏe, có phương pháp cứu hộ hợp lí. Ngoài ra, hằng ngày phải thay nhau đưa con gấu ra vườn “thư giãn”. “Mất gần một năm, con gấu mới khỏe lại bình thường, gian nan vô cùng” – ông Lâm nhớ lại.

Hầu hết thành viên trong đội cứu hộ mỗi khi thấy thú rừng bị thương hoặc chết, ai cũng đau lòng. Ngược lại, họ cảm thấy hạnh phúc khi tự tay cứu sống, trực tiếp thả các loài động vật hoang dã về với tự nhiên. Nhiều nhân viên Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Củ Chi cho biết để theo được nghề chuyên chung sống với những cá thể “khác loài” này, đòi hỏi phải có một tình yêu thú đặc biệt. Ngoài ra, phải biết chấp nhận những chuyến đi đêm, không giờ giấc cố định và luôn ở trong tư thế sẵn sàng …

Được đưa về “bệnh viện”, những cá thể động vật sẽ được chăm sóc theo chế độ đặc biệt. Nếu “bệnh nhân” thiếu trọng lượng, ốm yếu thì sẽ được tăng khẩu phần ăn để bồi bổ sức khỏe. Ngược lại, những “bệnh nhân” quá mập các cán bộ lại thực hiện các phương pháp giảm cân. Lí giải về điều này, anh Tùng cho biết, làm như vậy là để động vật có kích thước, trọng lượng cơ thể phù hợp với môi trường tự nhiên. Khi đó thả về môi trường tự nhiên là động vật có thể thích ứng ngay được.

“Bệnh viện” có khu điều trị và khu phục hồi chức năng bán hoang dã. Sau khi lành vết thương, động vật sẽ được đưa vào môi trường bán hoang dã để phục hồi chức năng tự nhiên. Cán bộ Cường cho biết, “bệnh nhân” có phục hồi được chức năng hoang dã hay không là nhờ khu bán hoang dã. Tại đây từ việc ăn uống đến tập luyện đều giống với môi trường tự nhiên. Thức ăn được cho vào các ngõ ngách, nuôi thả để “bệnh nhân” tự tìm kiếm và săn mồi.

Đến nay, “bệnh viện” đã phục hồi và thả về môi trường tự nhiên hàng vạn cá thể. Hiện tại có gần 50 cá thể bao gồm gấu, báo, cá sấu, vượn … đang được phục hồi chức năng để thả về rừng.

Tại trung tâm, “bệnh nhân” được đặt tên. Những người đặt tên cho động vật sẽ là người đứng ra tài trợ chính với vốn tương đương 1.200 USD/năm để nuôi dưỡng “bệnh nhân”. Đó cũng chính là lí do tại “bệnh viện” có những tên như Báo Lucy, Gấu Qúi Giá, Gấu Mila …

…………………………….

“Giống tạp nham

Sử dụng con giống không rõ nguồn gốc, không có kiến thức về kĩ thuật, chi phí thức ăn đầu vào ngày càng tăng cao đã khiến người chăn nuôi càng chồng chất khó khăn.

Chỉ vào con lợn còi cọc nhất trong đàn sáu con sắp đến ngày bán cho thương lái, bà Lê Thị Loan, xã Long Bình Điền, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang hậm hực nói: “Chú coi có tức không, cách đây 6 tháng trước, tôi đi mua con này về nuôi. Người bán lợn quảng cáo giống này nuôi mau lớn mà ít tốn cám. Từ lúc mua về con lợn này đã nặng khoảng 30 kg, ăn “thủng máng” mà giờ chỉ được tầm 60 kg”.

Đàn lợn sắp đến ngày xuất chuồng mà bà Loan nói đến có có trọng lượng trung bình 100 kg/con, được mua từ hộ chăn nuôi lợn nái Mười Út cách đó không xa. Theo lời bà, lúc mua về mỗi con lợn nặng khoảng 30 kg, sau 4 tháng thì đủ trọng lượng để xuất chuồng. “Tôi chọn nuôi giống này vì nghe nói đó là giống siêu nạc. Thấy người ta nuôi nhiều nên mình nuôi thôi”, bà Loan giải thích.

Theo hướng dẫn của bà Loan, chúng tôi có mặt tại hộ chăn nuôi lợn giống Mười Út, ông Út cho biết: “Tôi có 3 con nái, mỗi con đẻ một lứa gần 10 con. Mỗi năm đẻ từ 2 lứa. Tôi nuôi đến khoảng 30 kg sẽ bán cho mấy hộ chăn nuôi lợn thịt với giá 41.000 đồng/kg”.

Nói về chuyện tạo đàn nái, ông Út chia sẻ rằng, không chỉ riêng ông, nhiều hộ chăn nuôi con giống khác đều nuôi lợn nái từ lợn thịt. “Mình ít vốn, nên ban đầu mua hai lợn nái con, thay vì về nuôi thịt, mình để làm lợn giống. Còn tinh lợn thì ai chỉ chỗ nào uy tín, giá rẻ mình mua. Hiện tôi mua tinh lợn có giá 150.000 đồng/2 liều ở trại chăn nuôi gần đây. Rồi khi đẻ lợn con, tôi lại giữ lại thêm lợn nái để tạo đàn lợn giống của mình”, ông Út thật thà nói. Tuy nhiên, nhắc đến nguy cơ bị thoái hóa giống, năng suất giảm sút từ việc giữ lại lợn con và sử dụng tinh lợn không xác định rõ nguồn gốc huyết thống, khuôn mặt ông Mười Út ngơ ngác, ông trả lời: “Mỗi lần lợn con đẻ ra, tôi cũng tiêm đủ thuốc cho nó không bị bệnh”. Ông Nguyễn Vĩ Nhân, Chủ tịch Hiệp hội Chăn nuôi tỉnh Tiền Giang ngán ngẩm nói: “Thực trạng con giống tạp nham là điều đáng lo nhất của ngành chăn nuôi. Việc bán lợn giống chẳng có ai quản lí nên giống trôi nổi không có ai chịu chất lượng. Còn bà con chăn nuôi thì ham giống rẻ nên giống lợn ngày càng bị thoái hóa, năng suất giảm và dễ bị dịch bệnh”.

Chi phí đầu vào cao

Câu chuyện thực tế mà chúng tôi tìm hiểu ở Tiền Giang đã cho thấy rõ bất cập về thực trạng con giống của ngành chăn nuôi Việt Nam. Dù Nhà nước đã cố gắng nghiên cứu, lai tạo ra con giống năng suất ngày càng cao. Tuy nhiên, tư duy sản xuất của người chăn nuôi đang dần phá vỡ những nỗ lực cải tạo đàn giống của Nhà nước. Ông Nguyễn Trí Công, Chủ tịch Hiệp hội Chăn nuôi tỉnh Đồng Nai phân tích: “Năng suất trung bình của thế giới là 26 con/nái/năm, có nơi còn lên đến 30 con/nái/năm. Trong khi bình quân ở Việt Nam chỉ 13 con/năm. Lượng tiêu thụ thức ăn ở thế giới bình quân từ 2,2 – 2,75 kg cho một kg tăng trọng, còn ở nước ta từ 3 – 3,5 kg cho một kg thịt. Với tổng đàn lợn cả triệu con thì lượng thức ăn tiêu tốn lớn hơn rất nhiều. Do đó, ngành chăn nuôi trong nước khó mà cạnh tranh với nước ngoài khi họ có giống tốt từ nước ngoài cho năng suất cao, tiêu thụ thức ăn ít”.

Thức ăn gia súc lại phụ thuộc nguồn nguyên liệu đầu vào từ nước ngoài càng khiến cho chi phí đầu vào tăng cao. Ông Nguyễn Văn Anh, Giám đốc Công ty thức ăn gia súc Vaco tại Đồng Nai cho rằng: “Cách đây 4 – 5 năm, việc xuất khẩu gạo rồi nhập bắp về là bình thường. Nhưng bây giờ, cần xem xét lại vấn đề này. Thực tế hiện nay, đậu nành nhập 100%, bắp nhập 50% nhu cầu. Là nước nông nghiệp nhưng xuất gạo đi và lại nhập bắp, đậu nành về với chi phí vận chuyển rất cao. Điều này là vô lí”. Ông Công cho biết thêm: “Hiện nay, mình có vùng nguyên liệu bắp nhưng năng suất chỉ từ 3 – 5 tấn/ha, tính ở vùng tốt nhất ở Định Quán, Đồng Nai, còn thế giới từ 13 – 17 tấn/ha. Vừa qua, Chính phủ có chủ trương cho địa phương nào phù hợp có thể chuyển sang trồng bắp, đậu nành. Chủ trương này là đúng, nhưng cái khó là tuy khuyến khích trồng bắp, nhưng công nghệ sau thu hoạch còn yếu. Khi thu hoạch mà để nấm mốc thì sẽ không hiệu quả”.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Giám đốc Công ty thức ăn gia súc Thanh Bình, trước đây, lợi nhuận của ngành thức ăn chăn nuôi từ 7 – 10%, nay chỉ còn khoảng 3%. Tuy nhiên, giá thức ăn gia súc của Việt Nam vẫn cao hơn so với các nước khoảng 20%”.

…………………………

“Loay hoay tìm giải pháp để phát triển chăn nuôi bền vững

Có thể nói trong những năm qua, ngành chăn nuôi có những bước phát triển đáng kể, tỉ trọng giá trị sản xuất chăn nuôi trong nông nghiệp cũng ngày càng tăng. Tuy nhiên, ngành chăn nuôi cũng bộc lộ rất nhiều tồn tại. Để ngành chăn nuôi tạo được sự đột phá, phát triển bền vững cần phải có giải pháp dài hơi và phải coi chăn nuôi là một ngành sản xuất chính tạo giá trị gia tăng và làm giàu.

Chăn nuôi tạo “giá trị gia tăng”

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khẳng định: Lâu nay chúng ta đang quan niệm chăn nuôi chủ yếu để xóa đói giảm nghèo nhưng đã đến lúc chúng ta phải xác định chăn nuôi để làm tăng giá trị gia tăng hay làm giàu. Với cách làm như vậy thì chúng ta phải xác định được qui mô phát triển cho từng vùng miền và cho từng địa phương để xác định tập trung nuôi con gì thì phát triển con đấy chứ không phát triển đồng loạt các con … Bên cạnh đó, cũng phải xác định hướng sắp tới của ngành là chúng ta không phát triển ồ ạt về đầu con, mà tùy theo tình hình địa phương, từng điều kiện đất đai, thời tiết, khí hậu từng vùng miền mà lựa chọn qui mô phù hợp.
Hiện nay, ngành chăn nuôi đang phát triển kém bền vững thể hiện rõ nhất là dịch bệnh thường xuyên xảy ra và xảy ra trên diện rộng. Bên cạnh đó, tại các tỉnh miền núi phía Bắc thì chuyện trâu bò chết rét cứ “đến hẹn lại lên” đã gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi. Đặc biệt, vấn đề cạnh tranh giá cả đầu ra cũng bấp bênh nên người chăn nuôi nói chung thu lại hiệu quả không cao.

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn nhấn mạnh: Để ngành chăn nuôi thực sự phát triển bền vững và tạo ra “giá trị gia tăng” cần phải tái cấu trúc lại ngành chăn nuôi. Việc tái cấu trúc lại ngành chăn nuôi cần phải có rất nhiều giải pháp, nhưng giải pháp trước tiên là phải thay đổi nhận thức của người chăn nuôi, vì chăn nuôi như là một thói quen từ bao đời nay, có tính chất cha truyền con nối chứ không xem chăn nuôi là một tài sản và nguồn thu lớn, có giá trị kinh tế cao.

Ngoài việc thay đổi nhận thức, cũng cần phải có những cơ chế, chính sách hỗ trợ người chăn nuôi, trước hết là tại các địa phương có thể có chính sách hỗ trợ người chăn nuôi trong việc làm chuồng. Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ chế, chính sách để có kế hoạch dài hơi trong việc chuẩn bị thức ăn cho ngành chăn nuôi cũng rất quan trọng. Song song với việc phát triển chăn nuôi là vấn đề phòng chống dịch bệnh, hiện nay các địa phương, các cơ quan trung ương đặc biệt là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã cố gắng và nỗ lực phòng chống dịch nhưng hiệu quả chưa cao do chúng ta đang tiếp cận một cách ngắn hạn, chưa có giải pháp dài hơi, mà để có giải pháp dài hơi phải có sự tham gia tích cực của người chăn nuôi. Vì vậy, chừng nào người dân cũng như người chăn nuôi chưa thực sự chú trọng thì hiệu quả chưa cao và ngành chăn nuôi chưa thể phát triển bền vững.

Xuất khẩu – Hướng mở đầy tiềm năng

Hướng chăn nuôi theo qui mô công nghiệp tập trung để xuất khẩu cũng đã được nhiều chủ trang trại, doanh nghiệp chú trọng nhưng vấn đề đất đai qui hoạch cho chăn nuôi, vùng làm chuồng trại còn rất nhiều khó khăn, bên cạnh đó là vấn đề về vốn để phát triển chăn nuôi cũng đang là bài toán khó. Vì vậy, cần tạo mọi điều kiện cho các chủ trang trại cũng như doanh nghiệp tiếp cận được các nguồn vốn, bởi vì hiện nay, hầu hết các chủ trang trại, doanh nghiệp đều kinh doanh với vốn theo kiểu “giật gấu, vá vai” bằng các nguồn khác nhau, thậm chí vay lãi suất rất cao, trong khi tỉ lệ lãi suất trong chăn nuôi lại thấp nên hiệu quả không lớn. Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn chia sẻ: Là một nước có thế mạnh về chăn nuôi, thế nhưng tỉ trọng xuất khẩu hàng chăn nuôi còn rất hạn chế do ngành chăn nuôi gặp rất nhiều khó do giá thành của chúng ta còn quá cao, bên cạnh đó thì vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm có lúc chưa được đảm bảo. Trước mắt, để giải quyết vấn đề này cần phải hạ chi phí đầu vào mà trong đó có thức ăn chăn nuôi và thuốc thú y do chiếm hơn 70% chi phí. Hiện nay, Bộ NN&PTNT đã thực hiện chủ trương dài hơi, tức là qui hoạch những vùng sản xuất nguyên liệu, giảm các loại thuế, đồng thời tạo ra các vùng liên kết giữa nhà sản xuất thức ăn với chủ các trang trại, doanh nghiệp bỏ qua các khâu trung gian để giảm chi phí, cũng như hạ được giá thành.

Để đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm, Bộ NN&PTNT sẽ hướng dẫn cũng như khuyến khích xây dựng cơ sở sản xuất đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, ưu tiên tập trung cho chăn nuôi lợn vì lợn là ngành hàng chiếm tỉ trọng lớn trong ngành chăn nuôi. Theo đánh giá của Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn thì trong 5 -10 năm tới thì việc xuất khẩu sản phẩm chủ lực chắc còn những khó khăn nhưng ngành chăn nuôi sẽ cố gắng xuất khẩu một số mặt hàng có tiểu ngạch như là thịt lợn sữa, trứng muối, lông vũ, còn để xuất khẩu thịt lợn mạnh chắc còn cần một thời gian nữa, hướng tới đạt mục tiêu xuất khẩu chúng ta giải quyết được vấn đề giá thành, vệ sinh an toàn thực phẩm, thâm nhập các thị trường truyền thống …”.

…………………………..

“Liên kết để phát triển chăn nuôi hiệu quả, bền vững

Để ngành chăn nuôi phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, hiệu quả, bền vững, đảm bảo vệ sinh môi trường, vệ sinh an toàn thực phẩm thì các cơ sở, trang trại chăn nuôi, công ty, doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực chăn nuôi và cơ sở giết mổ gia súc gia cầm cần liên kết hỗ trợ nhau tạo ra chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ sản phẩm chăn nuôi. Trong đó, tỉnh Đồng Nai xây dựng được nhiều chuỗi liên kết nhất, điển hình như Công ty cổ phần chăn nuôi CP Việt Nam, Emivet, Công ty chăn nuôi Bình Minh … Với cách liên kết này, người tiêu dùng được sử dụng sản phẩm sạch và phần lợi nhuận cũng được chia đều cho những người trực tiếp tạo ra vật nuôi.

Trại chăn nuôi lợn Tài Đức của ông Phạm Văn Tạo, rộng 7,5 ha cùng vườn cao su xung quanh tại ấp Bàu Hốt, xã Lai Uyên, huyện Bến Cát, Bình Dương. Đây là mô hình liên kết với nông dân để đặt nuôi gia công và cơ sở giết mổ, tạo sản phẩm thịt cung cấp cho thị trường. Với gần 6.000 con lợn, trong đó 600 lợn nái mỗi năm cung cấp hàng ngàn con lợn giống cho hộ nuôi gia công. Hiện trong trại của ông Tạo có hơn 5.000 con lợn thịt và gần 4.000 con lợn cho các hộ nuôi gia công. Mỗi tháng, trại ông Tạo xuất ra thị trường 1.300 con lợn thịt tương đương 130 tấn thịt lợn hơi. Lượng thịt này được bán toàn bộ cho Công ty kĩ nghệ súc sản Vissan theo giá thỏa thuận đã kí kết. Ông Tạo chia sẻ, với qui mô lớn như vậy nên xoay vòng vốn rất lớn. Do đó, ông cũng như những người chăn nuôi khác luôn mong muốn có một nguồn vốn cho vay ưu đãi. Mặt khác, vì nguồn thức ăn chăn nuôi do công ty liên doanh nước ngoài cung cấp là chủ yếu nên giá đầu vào của chăn nuôi khá cao, ảnh hưởng đến giá lợn hơi trong nước nói chung và những người sản xuất nhỏ nói riêng. Khi chăn nuôi trong nước không nắm được thị phần con giống, thức ăn chăn nuôi thì sẽ hạn chế khả năng cạnh tranh giữa các trang trại chăn nuôi trong nước với các liên doanh chăn nuôi nước ngoài.

Đối với chăn nuôi gà, có Công ty TNHH Thương mại xuất nhập khẩu Hùng Nhơn đang nuôi gia công cho các công ty liên doanh nước ngoài (Công ty cổ phân CP Việt Nam, Emivet, Sanmiguel) với tổng số 26 trại, bình quân 15.000 con gà/trại gồm gà thịt và gà đẻ trứng. Vòng quay nuôi gà thịt từ lúc nuôi đến lúc xuất chuồng khoảng 45 ngày, đạt trọng lượng từ 2,7 – 3kg/con. Trại gà thịt cung cấp cho thị trường khoảng 45 tấn thịt/lứa/trại. Để có thể nuôi gia công đạt kết quả tốt nhất trên hệ thống chuồng trại lạnh khép kín, công ty đã đầu tư xây dựng trại với chi phí khá lớn, khoảng 10 tỉ đồng/trại (gà đẻ trứng) và 5 tỷ đồng/trại (trại gà thịt). Hệ thống bên trong tự động hóa 95%. Phó giám đốc Công ty Hùng NHơn, ông Vũ Hùng Minh cho biết, hiện nay công ty đang nuôi gia công cho công ty Emivet (Đồng Nai), hợp đồng thu mua là 32.500 đồng/kg thịt. Công ty đặt nuôi gia công cung cấp thuốc trị bệnh, kĩ thuật chăm sóc, vacxin phòng dịch, thức ăn và con giống cho trang trại. Cứ đến thời điểm xuất chuồng, trang trại phải giao đủ khối lượng thịt như đã kí kết. Theo ông Minh, để đầu tư trại gà như thế không phải dễ, sau khi trang bị chuồng trại, công ty đã đầu tư lớn về kĩ thuật chăm sóc, phòng chống dịch bệnh cẩn thận để tránh dịch hại xảy ra. Vì đây là trại gà lạnh với số lượng lớn, nếu có dịch bệnh thì số lượng thiệt hại lên đến vài chục ngàn con chứ không phải vài ngàn con như những hộ chăn nuôi nhỏ lẻ.

Còn bà Phạm Mỹ Kiều, chủ trại gà lạnh ở xã Long Nguyên, huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương đang nuôi gia công 4 trại gà lạnh (60.000 con) cho Công ty Cổ phần chăn nuôi CP Việt Nam. Khi thu mua, CP – Việt Nam trả cho bà Kiều khoảng 27.500 đồng/kg thịt. Theo ông Nguyễn Hoàng Sơn, quản lý trại gà của bà Kiều, CP cung cấp từ gà giống đến thức ăn chăn nuôi, thuốc trị bệnh và vacxin tiêm ngừa cho gà. Lượng thịt sau khi giết mổ được CP bán ra theo giá thị trường. Với những nông hộ chăn nuôi nhỏ lẻ, nếu được lựa chọn và có điều kiện, họ sẵn sàng chọn nuôi gia công cho các công ty liên doanh. Vì như vậy, họ sẽ yên tâm hơn khi có dịch bệnh. Đồng thời, chính vì qui trình nuôi khép kín, con gà đạt chất lượng hơn và cũng không phải lo vì đầu ra của sản phẩm.

Ông Lương Lê Phương, Thứ trưởng Bộ NN-PTNT nhấn mạnh khi nói về chuỗi liên kết hiện nay, nhà nước và các địa phương đều thực hiện hỗ trợ ngành chăn nuôi phát triển. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp lớn dìu dắt các doanh nghiệp nhỏ cũng như liên kết nhau theo một chuỗi từ trang trại đến bàn ăn. Nếu chúng ta làm được như thế thì ngành chăn nuôi sẽ phát triển nhanh, sẽ không phải nhập thịt của các nước. Ngoài ra, chúng ta cũng hợp tác, liên kết, bắt tay với doanh nghiệp nước ngoài mà không nên có sự phân biệt. Với đề án chăn nuôi hiện có, chúng ta đang bước đầu chuyển từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn, nếu muốn đạt được hiệu quả cao thì các doanh nghiệp chăn nuôi càng phải kiên trì đoàn kết, hợp tác với nhau. Mặt khác, nếu muốn phát triển bền vững thì phải đảm bảo 3 yếu tố, đó là hiệu quả của doanh nghiệp, yếu tố cộng đồng và bảo vệ môi trường”.

………………………..

“Tháo chạy khỏi ngành chăn nuôi

TT – Thua lỗ kéo dài, hàng loạt hộ nuôi nhỏ lẻ buộc phải đóng trại và bỏ nghề. Ngay cả các chủ trại chăn nuôi lớn cũng tuyên bố tạm ngưng nuôi hoặc cắt hợp đồng với nông dân.

Hiệp hội Chăn nuôi VN cảnh báo tình trạng người dân hủy cả những đàn heo bố mẹ có thể gây thiếu hụt nguồn cung con giống và thịt trong thời gian tới.

Người chăn nuôi khốn đốn

Gần ba tháng qua, anh Khánh ở Trảng Bom (Đồng Nai) đứng ngồi không yên vì 12 trại gà qui mô 180.000 con mỗi lứa đang bỏ không do Công ty TNHH Japfa VN không tiếp tục thả gà như hợp đồng. Cách đây bốn năm, anh Khánh kí hợp đồng với Công ty Japfa theo hình thức gia công đầu tư tổng cộng 12 trại gà lạnh, chi phí 1,8 tỉ đồng/trại, chưa tính tiền đất. Việc chăn nuôi tiến triển bình thường dù có nhiều lúc khó khăn. Thế nhưng cách đây ba tháng, sau khi bắt hết gà, Công ty Japfa đột ngột không nuôi tiếp. “Công ty nghỉ ngang thế này thì nông dân chúng tôi ôm nợ với ngân hàng” – anh Khánh than thở.

Tương tự, sau khi đóng cửa trại nuôi heo do không hiệu quả, anh Tống Văn Hướng (Dầu Tiếng, Bình Dương) chuyển sang nuôi gia công gà cho Công ty Japfa với qui mô đàn 90.000 con. Cách nay hai tháng, anh Hướng choáng váng khi nghe công ty tuyên bố tạm ngưng hợp đồng gia công. Trước nguy cơ bỏ trống chuồng trại, anh Hướng mua gà giống bên ngoài về tự nuôi. “Mình làm nghề nông, nếu nghỉ cả heo, gà thì không biết làm gì nên tôi liều chuyển qua tự nuôi gà công nghiệp. Cứ nuôi thế chứ không biết giá cả lúc bán sẽ như thế nào. Làm nông nghiệp bây giờ hên xui mà” – anh Hướng cho biết.

Đây không phải là những trường hợp cá biệt, nhiều chủ trang trại nuôi gà công nghiệp trên cả nước  đang hoang mang trước việc Công ty Japfa VN tạm ngưng kí hợp đồng nuôi gia công hoặc thuê chuồng trại. Ông Nguyễn Quốc Trung, tổng giám đốc Japfa, cho biết công ty đang thực hiện kế hoạch giảm qui mô chăn nuôi, hiện đã giảm tổng đàn gà từ mức hai triệu con/tháng còn một triệu con/tháng. “Giá thành chăn nuôi ở mức 30.000 đồng/kg gà nhưng từ hai năm nay giá bán gà luôn thấp hơn giá thành khiến công ty bị thua lỗ. Japfa buộc phải ngưng kí hợp đồng gia công mới với các khách hàng đã hết hạn hợp đồng để giảm đàn, cắt lỗ. Tuy nhiên, công ty vẫn giữ lại các hợp đồng còn hiệu lực” – ông Trung nói.

Japfa là một trong ba công ty có vốn đầu tư nước ngoài chiếm hơn 90% thị phần gà công nghiệp của VN. Các công ty này không đầu tư trực tiếp xây chuồng trại nuôi gà mà hợp tác với người dân theo hai hình thức nuôi gia công (công ty cung cấp thức ăn, con giống và thuốc thú y, người dân đầu tư chuồng trại, chăm sóc và nhận tiền công nuôi) hoặc thuê chuồng trại mà người dân đã đầu tư xây dựng.

Ông Jirawit Rachatanan, phó tổng giám đốc Công ty cổ phần chăn nuôi CP, cho biết hai năm qua là thời gian cực kì khó khăn với người chăn nuôi nhỏ lẻ cũng như những công ty lớn. Dù là công ty hàng đầu VN trong lĩnh vực nông nghiệp, nhưng do giá các sản phẩm chăn nuôi như gà, trứng gà và heo đều ở mức thấp hơn giá thành nên công ty gặp rất nhiều khó khăn. “Thức ăn chăn nuôi là ngành đem lại thu nhập ổn định cho công ty, nhưng do người dân thua lỗ giảm đàn nhiều quá nên sản lượng của chúng tôi cũng giảm khoảng 20% thức ăn bán cho heo nái” – ông Jirawit nói.

Giảm lãi suất dân cũng không đầu tư

Thua lỗ nặng nề nhất trong giai đoạn hiện nay là người nuôi gà tam hoàng (gà màu) khi giá hiện tại chỉ còn 28.000 đồng/kg, trong khi giá thành lên đến 38.000 đồng/kg. Không chịu nổi thua lỗ, nhiều người chăn nuôi và công ty tuyên bố đóng trại. “Chúng tôi đã quyết định đóng cửa toàn bộ hệ thống nuôi gà tam hoàng gia công, hiện công ty chỉ còn tập trung vào mảng gà giống” – ông Phạm Đức Bình, giám đốc Công ty TNHH Thanh Bình (Đồng Nai), cho biết. Ông Bình nói thêm với mỗi con gà bán ra công ty lỗ 15.000 đồng, mỗi tuần công ty lỗ một tỉ đồng thì không thể nào chịu nổi.

Theo ông Nguyễn Văn Ngọc – phó chủ tịch Hiệp hội Gia cầm Đông Nam bộ, tình cảnh của người chăn nuôi hiện nay đang đứng trước nguy cơ phá sản với thiệt hại vô cùng lớn. Chỉ tính nghề nuôi gà công nghiệp thì ở phía Nam đã có tới 1.500 trang trại. Với vốn đầu tư bình quân hai tỉ đồng/trại, tổng giá trị đầu tư các trại gà lên tới hơn 3.000 tỉ đồng. Phần lớn khoản đầu tư này đều được vay ngân hàng, nên nguy cơ các khoản vay này thành nợ xấu nếu như các công ty lớn nghỉ chăn nuôi trong thời gian dài. “Đó là chưa kể hàng ngàn trại nuôi gà tam hoàng của các công ty lớn và các hộ nuôi nhỏ lẻ” – ông Ngọc nói.

Mới đây, Chính phủ đã chỉ đạo ngân hàng giảm lãi suất cho vay còn khoảng 9%/năm như một biện pháp hỗ trợ sản xuất, trong đó nông nghiệp là một trong những đối tượng được ưu tiên. Thế nhưng theo người chăn nuôi, với giá cả bấp bênh và thua lỗ như hiện tại, lãi suất có giảm xuống bằng 0% thì họ vẫn không dám đầu tư. “Các công ty lớn còn thua lỗ thì người dân làm gì có cách nào kiếm lời. Hiện ngành chăn nuôi đang lâm vào cảnh bế tắc” – ông Bình nói.

Theo PGS.TS Nguyễn Đăng Vang – chủ tịch Hiệp hội Chăn nuôi VN, khảo sát của hiệp hội cho thấy hơn một năm qua người chăn nuôi heo, gà đều bán dưới giá thành. Do thua lỗ triền miên nên người dân không dám vay vốn mở rộng đầu tư mà chủ động giảm đàn, tái đầu tư bằng số tiền bán sản phẩm trước đó. “Hiện người chăn nuôi vẫn đang bán heo hơi ở mức hòa vốn hoặc lỗ, gà công nghiệp lỗ 5.000 – 6.000 đồng/kg, gà tam hoàng lỗ 14.000 đồng/kg … nên dù lãi suất có giảm thì họ cũng không dám vay để chăn nuôi” – ông Vang khẳng định. Cũng theo ông Vang, đáng lo ngại trong ngành chăn nuôi hiện nay là tình trạng bỏ đàn heo nái sinh sản. Để nuôi từ heo con lên heo hậu bị phải mất sáu tháng, sau đó là thời gian kiểm định 1 – 2 tháng và gần bốn tháng mang thai, tức là mất một năm mới có heo giống và thêm 4 – 5 tháng mới có thể xuất chuồng heo thịt. “Nếu người dân bỏ đàn heo nái từ bây giờ thì phải 16 tháng sau mới thấy hậu quả. Nếu giảm quá nhiều đàn nái thì nguy cơ thiếu thịt trong thời gian tới là rất cao” – ông Vang cảnh báo”.

Kết luận: Thiếu định hướng, kĩ thuật … là những nguyên nhân khiến cho ngành chăn nuôi nước ta lâm vào tình trạng dở sống dở chết, nếu không có những điều chỉnh kịp thời thì nền kinh tế sẽ còn tiếp tục xuống dốc trong thời gian tới.

3. Điều kiện cần và đủ:

Sau đây là những điều kiện tối thiểu cần và đủ để bạn có thể thực hiện thành công ý tưởng này:

+ Bạn phải có một diện tích đất đủ lớn, cộng với số vốn khoảng 200 – 500 triệu VND. Số vốn này chủ yếu dùng để đầu tư thực hiện ý tưởng: Xây dựng cơ sở hạ tầng; mua dụng cụ, máy móc, thiết bị; thuê nhân lực; lập trang web; quảng cáo; giao dịch …

+ Bạn phải nắm được kĩ thuật kinh doanh mô hình này.

+ Bạn phải kiên nhẫn đủ để theo đuổi ý tưởng.

+ Bạn phải am hiểu về internet, thiết kế web, logo, slogan, banner và có khiếu chọn hình ảnh, viết bài đăng trên web.

+ Bạn phải là người có khiếu giao tiếp, nhạy bén, sáng tạo, cần cù …

+ Bạn phải là người cầu tiến, chu toàn, quản lí chặt chẽ tiền bạc …

4. Khó khăn và thuận lợi: 

Kinh doanh bất cứ lĩnh vực nào cũng có khó khăn và thuận lợi, nếu như bạn cảm thấy mình không thể vượt qua những khó khăn liệt kê dưới đây thì tốt nhất không nên chọn thực hiện ý tưởng này. Sau đây là một số khó khăn và thuận lợi điển hình khi bạn quyết định theo đuổi ý tưởng này:

Khó khăn:

+ Về kĩ thuật kinh doanh: Khi nghĩ ra ý tưởng tác giả đã nghĩ ra kĩ thuật kinh doanh để thành công với mô hình này, do đó bạn nên liên hệ với tác giả để biết cách thực hiện.

+ Về việc lập web: Nhiều người cứ cho rằng lập web không có gì khó, thật ra để có một trang web thú vị lôi cuốn khách hàng là điều không hề dễ dàng. Ngoài cách trình bày, chọn lọc hình ảnh, nội dung … thì khó khăn nhất chính là viết bài. Người quản lí web phải viết bài sao cho thật hay, ý nghĩa, phù hợp tâm lí người đọc, đúng đắn, thiết thực … Bạn phải biết rằng đối tượng khách hàng của bạn là ai để khi viết bài bạn phải nêu bật lí do tại sao họ nên chọn sản phẩm, dịch vụ của bạn. Vấn đề này tưởng đơn giản nhưng lại rất khó đối với những ai không có khiếu văn chương.

+ Về việc quản lí tiền bạc: Để làm nên sản nghiệp lớn bạn phải học cách quản lí chặt chẽ tiền bạc, đây là một yêu cầu không thể thiếu ở người làm giàu.

+ Về việc tuyển dụng, quản lí nhân sự: Đừng coi thường tính chuyên nghiệp ngay từ đầu. Nhân viên phải có đạo đức nghề nghiệp, kỉ luật, siêng năng … Đối với những bạn đã từng đứng ở cương vị quản lí có những hiểu biết nhất định về nghiệp vụ nhân sự thì không nói làm gì, nhưng đối với những bạn mới ra đời khi đứng ở cương vị quản lí sẽ rất lúng túng. Cái gì cũng phải học, rèn luyện từ từ, nếu có quyết tâm thì bạn sẽ làm tốt thôi.

Thuận lợi:    

+ Ý tưởng làm giàu khả thi, thiết thực.

+ Lợi nhuận cao.

+ Khách hàng nhiều.

+ Rủi ro thấp, bền vững.

+ Qui mô mở rộng không ngừng.

+ Tận dụng được lực lượng lao động trình độ thấp, dư thừa.

5. Cách thức chuẩn bị và thực hiện:

Liên hệ Chat Master Club qua địa chỉ E-mail bên dưới để được hướng dẫn cụ thể:

chatmasterclub@yahoo.com

6. Duy trì và phát triển:

Liên hệ Chat Master Club qua địa chỉ E-mail bên dưới để được hướng dẫn cụ thể:

chatmasterclub@yahoo.com

 

Chat Master Club

07/12/2013

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s